Ik heb zo’n kramp in mijn kaken omdat ik naar iedereen glimlach. Dit is een zin uit een liedje van de Utrechtse band Braak, die begin jaren tachtig furore maakte. Ik heb de zin onthouden omdat ik het voor me zag: iemand wil aardig worden gevonden en besluit naar iedereen te glimlachen, totdat de kaken gaan protesteren. Een goedbedoelde glimlach wordt een verkrampte glimlach. Ik zie dat ook weleens in een winkel of een restaurant. Soms heerst daar een vriendelijkheid die niet natuurlijk is, een vriendelijkheid met een commerciële bedoeling. Natuurlijk verwacht ik een vriendelijke vorm van dienstverlening, maar de kunst is om dit over te laten komen als een natuurlijke gang van zaken. Hoe dan ook, ik heb het hier over de glimlach als een uiting van vriendelijkheid met een bedoeling, een opgelegde vriendelijkheid. Heel handig en prettig in de sociale omgang, ook niets mis mee, maar het is niet de glimlach waar ik het in dit stukje over wil hebben.
Ik wil het hebben over een glimlach met ontspannen wangen en kaken die niet is opgelegd, maar binnen uit komt. Deze subtiele glimlach – het begin van een glimlach- geef ik weg. Dit is geen glimlach waarmee ik iets wil bereiken, waar ik iets voor terug wil hebben. Hier is geen sprake van een behoefte om aardig gevonden te worden. Deze glimlach is een gevolg, een uitkomst van ontspannenheid, ‘peace of mind’ en liefdevolle vriendelijkheid of metta, zoals we dit in het Sanskriet noemen. De verbeelding van deze glimlach zie je terug in Boeddhabeelden en beelden van de Bodhisattva van het mededogen Avalokiteshvara (= Kwan Yin [Chinees], = Kanzeon [Japans]).
Hoe ontstaat deze glimlach?
De kortste weg is wellicht: ‘Fake it, ‘till you make it’. Hier is wat voor te zeggen. De glimlach is immers niet alleen een uiting van vriendelijkheid, het kan ook andersom werken. Door vriendelijkheid te tonen, wordt je ook vriendelijker, al was het alleen al omdat mensen hier vaak vriendelijk op reageren. Maar deze weg heeft een risico. Als de glimlach niet of onvoldoende wordt gedragen door vriendelijkheid en rust van binnenuit, blijft het nep, een gemaakte glimlach. De buitenkant komt niet overeen met de binnenkant. Op die manier is de kans dat het een toneelstukje wordt erg groot. En daar doe ik mijzelf en een ander geen plezier mee.
Ik kies daarom liever voor een wat langere weg: “Make it, don’t fake it!” Dit betekent niets anders dan gestadig oefenen op het kussen: zazen. Ontspannen zitten, de geest tot rust laten komen en liefdevolle vriendelijkheid beoefenen. Ik doe dit bijvoorbeeld door mijzelf vriendelijk toe te spreken als ik te hard over mijzelf en een ander oordeel. Als ik denk te weten hoe het zit, stel ik mijzelf steeds de vraag: “Is dit zo?” Vragen stellen is vriendelijker dan weten en oordelen. Op deze manier kan ik ontspannenheid, rust en vriendelijkheid belichamen. Zo ontstaat er een subtiele expressie van vriendelijkheid: het begin van een glimlach. De expressie van de Boeddha en de Bodhisattva die we in wezen allemaal zijn.
donderdag 3 november 2016