Ik zit in de trein en ben op weg van Culemborg naar Utrecht. Als we bijna bij Utrecht Centraal zijn, kijk ik even naar rechts. Daar staat sinds 2003 een kantoor van de Belastingdienst. Als ik schuin omhoog kijk, zie ik een kunstwerk op het dak van het kantoor.
Heel groot en in groen neon staat daar IK.
Als kunst de spiegel van de samenleving is, dan staat dit IK voor onze tijd. Dan is dit de ultieme expressie van het dikke ik, waar de samenleving om mijn heen (en ik!) zo regelmatig last van heeft. Thuis ben ik op zoek gegaan naar wie mij deze spiegel voor houdt. Het kunstwerk is gemaakt door Jan van Münster* en acht meter hoog. Maar er hoort nog iets bij! In de ontvangsthal is er een bord met ritmisch verspringend, in neon oplichtend, het woordje IK. Hier is te lezen: ergens ben IK alles ergens ben IK thuis ergens ben IK overal ergens ben IK vreemd ergens ben IK anders ergens ben IK niets ergens ben IK nergens ergens ben IK alles….enzovoorts
Deze tekst relativeert dat acht meter hoge IK op het dak enigszins. Dit duidt meer op een onderzoek van het ‘ik’. Dit ik is niet dik, het is gewoon ergens. Maar “wie is dit ‘ik’? Dat is een belangrijke vraag.
Als ik naar mijzelf kijk stel ik vast dat ik een afgescheiden eenheid ben. Ik heb een unieke vorm, waar er maar één van is. Maar daarmee ben ik natuurlijk nog niet de belangrijkste afgescheiden eenheid van het universum. Het universum omvat miljarden unieke vormen, allemaal tijdelijk in hun verschijnen en verdwijnen. Ik ben tegelijkertijd iets en helemaal niets.
Copernicus heeft er in de natuurkunde voor gezorgd dat het de mensen duidelijk werd dat de aarde om de zon draait en niet andersom, zoals lang werd verondersteld. Een mooi voorbeeld van menselijke overmoed en zelfingenomenheid. De mensheid op aarde is zo belangrijk dat de zon daaromheen draait! Op individueel niveau heb ik als mens ook die neiging, om te veronderstellen dat alles om mij draait. En er is een persoonlijke ‘Copernicaanse wending’ voor nodig om in te zien dat dit een onhoudbaar standpunt is: echt, de wereld draait niet om mij, ik draai mee met de wereld! Ik doe tijdelijk maar een beetje mee. Ik ben er omdat al het andere er is. Mijn zijn is een zijn in relatie tot alles wat is. Thich Nhat Hanh heeft het daarom over ‘inter-zijn’, waarmee hij laat zien dat niets op deze wereld op zichzelf bestaat, maar alleen in relatie tot al het andere. In het verlengde daarvan ben ik weliswaar een individu, maar alleen een individu in relatie tot andere individuen: een inter-vidu.
Ergens ben ik. Ergens ben ik alles. Ergens ben ik nergens. Ergens ben ik thuis. Ergens ben ik overal.
Mijn ‘ik’ laat mij vaak struikelen. Boosheid, verongelijktheid, gekwetstheid, lichtgeraaktheid, op mijn teentjes getrapt zijn. Keer op keer is mijn ‘ik’ er weer. Maar het is vooral mijn opgeblazen IK dat spreekt. Want nader beschouwd en bekeken is er vaak niet zo veel aan de hand. En zo leer ik: ik hoef niet altijd te doen wat mijn ik mij ingeeft. Het is niet erg om een ‘ik’ te hebben, sterker, het is nodig om te overleven, maar het is niet nodig om mijn ‘ik’ op te blazen. Met dit inzicht ben ik een rustiger iemand geworden.
In de Dhammapadda leert de Boeddha ons:
De dingen worden voorafgegaan door de geest,
Hebben de geest als voorman,
Worden door de geest gemaakt.
Als iemand met verdorven geest spreekt of handelt,
Dan volgt hem leed, als het wiel de voet van een trekdier.
Als iemand met zuivere geest spreekt of handelt,
Dan volgt hem vreugde, als een schaduw die niet wijkt.
Bron: De verzameling van korte teksten. Dhammapada. Vertaling Jan de Breet & Rob Janssen.
Met andere woorden: ik schep mijn eigen werkelijkheid. Wanneer die werkelijkheid vervuld is van mijn grote ik en egocentrisch is, dan heeft dat gevolgen. Wanneer ik dit egocentrisme kan ombuigen in een denken waarin plaats is voor iedereen, een inter-zijn, dan heeft dat ook gevolgen. De keus is aan mij: leed of vreugde?
“Buigen, veel buigen!”, was ooit het advies van mijn zenleraar. Niet omdat ik mij moest onderwerpen, maar omdat onbuigzaamheid, letterlijk en figuurlijk, pijn doet. Je loopt het risico dat je ‘breekt’. Ontwikkel een soepel lichaam, dat bevordert een soepele geest, dat is wat mijn zenleraar bedoelde. Bevrijd je van wat onbuigzaam is. Vaak is dat mijn ‘ik’. Er brandt een vuur in mij. En het gaat om het beheersbaar maken van dit vuur. Ik moet afkoelen. Dit doe ik door mijzelf toe te spreken: vergeef ‘ik’; vergeet ‘ik’; verga ‘ik’. Zo probeer ik mijn ‘ik’ zachter te maken en mij te bevrijden van alles wat ‘klein’ is, van alles wat mij klein houdt. En als ik door de grote hal van het nieuwe Utrecht CS loop, kijk ik naar buiten, naar IK. Dit IK is acht meter hoog. Hoe groot is mijn ‘ik’, vraag ik me dan af en ik glimlach. Ik heb mijn ‘ik’ wel door, ik en ‘ik’ spelen een spelletje met elkaar.
*Jan van Munster (1969)
Jan Nicolaas van Munster (Gorinchem, 3 juli 1939) is een Nederlandse beeldhouwer, installatie- en lichtkunstenaar.
Van Munster studeerde van 1955 tot 1957 aan de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen in Rotterdam en van 1957 tot 1960 aan het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam. Hij ontving in 1966 de A. Schwartzprijs en in 1971 de Hendrik Chabot-prijs van het Prins Bernhard Cultuurfonds. Van 1968 tot 1970 was hij docent aan de Haarlemse Ateliers ’63, van 1974 tot 1977 aan de Rotterdamse kunstacademie en van 1978 tot 1990 aan de Koninklijke Academie voor Kunst en Vormgeving in ‘s-Hertogenbosch.
Aanvankelijk werkte Van Munster met de materialen hout, steen, brons en glas. Sinds de zeventiger jaren werd de toepassing van licht belangrijker. Ook werd zijn werk minimalistischer. Thematisch draait nu al zijn werk om alle vormen van energie, zoals magnetische krachten, geluid en radioactiviteit. Ook de zogenaamde IK-werken nemen een voorname plaats in zijn werk in. Zijn werken zijn te vinden in vele steden in Nederland en Duitsland.
Van Munster kreeg in 2002 de Wilhelminaring, de oeuvreprijs voor beeldhouwkunst.
woensdag 21 december 2016